เคยไหม? มีคนขอร้องให้ช่วยทำอะไรบางอย่าง แล้วปากก็พูดออกไปว่า “ได้เลย ไม่มีปัญหา” ก่อนที่สมองจะทันคิดว่าตัวเองอยากทำจริงหรือเปล่า
แล้วพอวางโทรศัพท์ลง ก็มีความรู้สึกหนักหน่วงแปลก ๆ ลอยขึ้นมาในหน้าอก ความรู้สึกที่บอกว่า “นี่มันเกิดอะไรขึ้นกับฉันกันแน่”
นั่นไม่ใช่แค่ความสุภาพ และไม่ใช่แค่นิสัยใจคอ
นักจิตวิทยาเรียกมันว่า การตอบสนองแบบประจบประแจง (Fawning) และมันฝังรากอยู่ในระบบประสาทของเราลึกกว่าที่คิด
รู้จัก “ฟอว์นนิง” การตอบสนองที่สี่ที่คนส่วนใหญ่ไม่รู้จัก
เราเคยเรียนกันมาว่าเมื่อเผชิญกับสิ่งที่รับรู้ว่าเป็นภัย ร่างกายจะตอบสนองสามแบบ ได้แก่ สู้ (Fight), หนี (Flight), และหยุดนิ่ง (Freeze) แต่นักบำบัดโรคชื่อ พีท วอล์กเกอร์ (Pete Walker) ค้นพบและบัญญัติการตอบสนองแบบที่สี่ขึ้นมา นั่นคือ การประจบประแจง (Fawn)
การตอบสนองแบบนี้คือการที่เราไม่สู้ ไม่หนี ไม่แข็งทื่อ แต่เราทำให้ตัวเองมีประโยชน์ เราพยักหน้าเห็นด้วย เราช่วยเหลือโดยที่ไม่ได้ถูกขอ เราลบล้างขอบเขตส่วนตัวทิ้ง เพื่อรักษาบรรยากาศให้สงบราบรื่น
วอล์กเกอร์อธิบายไว้ว่า คนที่มีรูปแบบนี้ “แสวงหาความปลอดภัยด้วยการกลมกลืนตัวเองเข้ากับความต้องการและข้อเรียกร้องของผู้อื่น” และ “ดูเหมือนเชื่ออย่างไม่รู้ตัวว่าค่าผ่านเข้าสู่ความสัมพันธ์ใด ๆ คือการยอมสละสิทธิ์ ความต้องการ และขอบเขตส่วนตัวของตัวเองทั้งหมด”
ฟังดูหนักไหม? แต่มีคนนับล้านที่ใช้ชีวิตอยู่กับรูปแบบนี้ทุกวัน โดยที่ไม่รู้ด้วยซ้ำว่ามันมีชื่อ
มันเริ่มต้นตั้งแต่ตอนไหน?
การประจบประแจงไม่ได้เกิดขึ้นมาพร้อมกับเรา มันถูกสอนผ่านประสบการณ์ในวัยเด็ก
ลองนึกภาพเด็กที่เติบโตในบ้านที่บรรยากาศตึงเครียดได้ง่าย หรือในบ้านที่การแสดงออกทางอารมณ์ไม่ใช่เรื่องที่ทำได้อย่างเปิดเผย เด็กคนนั้นเรียนรู้อย่างรวดเร็วว่า ทางที่ง่ายที่สุดในการผ่านแต่ละวันคือ “อย่าสร้างปัญหา” ต้องเป็นเด็กดี ช่วยเหลือ อ่านอารมณ์คนอื่นออก และปรับตัวให้เข้ากับสถานการณ์เสมอ
เด็กคนนั้นมักได้รับคำชมว่า “เป็นลูกที่ดีมาก” หรือ “ไม่ทำให้ใครกังวลเลย”
แนะนำ
แต่สิ่งที่เกิดขึ้นจริง ๆ ไม่ใช่การเป็นคนดี มันคือการเรียนรู้ว่า ความปลอดภัยของตัวเองต้องแลกมาด้วยการลบตัวเองออกไป
และเมื่อเวลาผ่านไป รูปแบบนี้ก็กลายเป็นระบบอัตโนมัติที่ทำงานอยู่ใต้ผิวหนังของเราตลอดเวลา ไม่ว่าจะอายุเท่าไหร่ก็ตาม
ชีววิทยาที่อยู่เบื้องหลัง: ไม่ใช่แค่นิสัย แต่เป็นการตอบสนองของระบบประสาท
ปี 2000 นักจิตวิทยา เชลลีย์ เทย์เลอร์ (Shelley Taylor) จากมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย ลอสแอนเจลิส ตีพิมพ์งานวิจัยสำคัญในวารสาร Psychological Review ที่เสนอว่ารูปแบบการตอบสนองต่อความเครียดแบบคลาสสิก “สู้หรือหนี” นั้นไม่สมบูรณ์
เทย์เลอร์และทีมวิจัยค้นพบว่า มนุษย์ โดยเฉพาะผู้ที่อยู่ในบทบาทดูแลผู้อื่น มักตอบสนองต่อความเครียดด้วยสิ่งที่เรียกว่า “การดูแลและสร้างพันธมิตร” (Tend and Befriend) นั่นคือแทนที่จะสู้หรือหนี พวกเขาจะสร้างความเชื่อมโยง แสดงออกถึงการดูแล และทำตัวเองให้เป็นประโยชน์แก่กลุ่ม
กลไกทางชีววิทยาที่อยู่เบื้องหลังนี้คือ ออกซิโทซิน (Oxytocin) ฮอร์โมนแห่งการผูกพัน เมื่อเราเครียด ออกซิโทซินจะผลักดันให้เราเข้าหาผู้คนแทนที่จะเผชิญหน้าหรือหลีกหนี มันเป็นกลยุทธ์เอาตัวรอดที่ฉลาดมาก
แต่ปัญหาคือ เมื่อการตอบสนองแบบนี้กลายเป็น วิธีเดียว ที่เราจัดการกับความเครียด เราก็สูญเสียการเข้าถึงการตอบสนองแบบ “สู้” ไปโดยปริยาย และการตอบสนองแบบ “สู้” ในปริมาณที่เหมาะสมนั้น คือสิ่งที่ให้ความสามารถในการพูดว่า “ไม่” กับเรา การตั้งขอบเขต และการปกป้องสิ่งที่ตัวเองต้องการ
มันหน้าตาเป็นอย่างไรในชีวิตจริง?
สิ่งที่น่ากลัวที่สุดเกี่ยวกับการประจบประแจงคือ มันไม่ได้ดูเหมือนปัญหาจากภายนอก
มันดูเหมือนการเป็นเพื่อนร่วมงานที่ยอดเยี่ยม เพื่อนที่เอาใจใส่ หรือคู่ชีวิตที่ใจดี คนที่มีรูปแบบนี้มักได้รับคำชมตลอดเวลา เช่น “ทำงานด้วยง่ายมาก” “ไม่เคยทำให้ใครลำบาก” “นิสัยดีจริง ๆ”
แนะนำ
และคำชมเหล่านั้นกลายเป็นกับดักในตัวมันเอง เพราะมันไปเสริมพฤติกรรมที่กำลังทำลายเราจากข้างในอย่างช้า ๆ
ลองดูสัญญาณเหล่านี้ว่าตรงกับคุณหรือเปล่า:
ในที่ทำงาน: คุณตกลงรับงานทั้งที่รู้ว่าเวลาไม่พอ แล้วก็นอนดึกทำงานเพื่อให้ทันกำหนดแทนที่จะพูดตรง ๆ ตั้งแต่ต้น
ในความสัมพันธ์: คุณนั่งฟังคนพูดสิ่งที่คุณไม่เห็นด้วย แล้วก็พยักหน้าตามไป เพราะความรู้สึกไม่สบายใจเรื่องความขัดแย้งหนักกว่าความรู้สึกที่ต้องทรยศความคิดเห็นของตัวเอง
ในชีวิตคู่: คุณคาดเดาสิ่งที่อีกฝ่ายต้องการก่อนที่เขาจะขอ สิ่งนี้ดูเหมือนความเอาใจใส่ แต่แท้จริงแล้วมันคือความวิตกกังวลที่ปลอมตัวมาในชุดของความรัก
ความแตกต่างระหว่าง “ใจดี” กับ “กลัว”
นี่คือคำถามที่สำคัญมากและน้อยคนที่จะถามตัวเอง: ตอนที่คุณช่วยเหลือหรือพูดว่า “ได้เลย” นั้น มันมาจากความอยากให้ หรือมาจากความกลัวว่าจะเกิดอะไรขึ้นถ้าพูดว่า “ไม่”?
ความแตกต่างนี้ละเอียดอ่อนมาก แต่ก็สำคัญมากเช่นกัน
เมื่อเราช่วยเหลือจากความปรารถนาดีอย่างแท้จริง เราจะรู้สึกมีพลังหลังจากทำ เมื่อเราช่วยเหลือจากความกลัว เราจะรู้สึกหมดแรง โกรธเคือง หรือรู้สึกว่าตัวเองถูกใช้ประโยชน์ แม้ว่าจะไม่มีใครบังคับเราเลย
งานวิจัยด้านจิตวิทยาชี้ให้เห็นว่า ผู้คนที่มีรูปแบบการประจบประแจงสูงมักรายงานว่าตัวเองมีระดับความเหนื่อยล้าทางอารมณ์ที่สูงกว่าค่าเฉลี่ย ไม่ใช่เพราะทำงานหนักเกินไป แต่เพราะพลังงานมหาศาลถูกใช้ไปกับการติดตามและจัดการอารมณ์ของคนรอบข้างอย่างต่อเนื่อง
จุดเปลี่ยนที่ทำให้มองเห็น
มักจะมีช่วงเวลาหนึ่งที่ทำให้คนตระหนักรู้ถึงรูปแบบนี้อย่างชัดเจน บางคนอาจอยู่ในที่ประชุมแล้วตัวเองไม่ได้พูดสิ่งที่คิด ทั้งที่มีข้อมูลรองรับทุกอย่าง บางคนอาจถูกคนใกล้ชิดพูดว่า “ทำไมถึงไม่พูดสิ่งที่อยากพูดเลย?” บางคนอาจสังเกตเห็นว่าตัวเองไม่รู้แล้วว่าตัวเองชอบอะไร อยากทำอะไร หรืออยากได้อะไรจริง ๆ เพราะใช้เวลาทั้งหมดไปกับการคิดว่าคนอื่นอยากได้อะไร
ช่วงเวลาเหล่านั้นคือของขวัญ แม้จะเจ็บปวด เพราะมันเป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลง
สิ่งที่ช่วยได้จริง: ไม่ใช่ทฤษฎี แต่เป็นก้าวเล็ก ๆ ที่ทำได้จริง
ขั้นที่หนึ่ง: ตั้งชื่อให้มัน
เมื่อคุณเข้าใจว่าการพูด “ได้เลย” อัตโนมัตินั้นไม่ใช่ความใจกว้างหรือความสุภาพ แต่เป็นการตอบสนองแบบปรับตัวที่ร่างกายสร้างขึ้นเพื่อรับมือกับภัยคุกคามที่รับรู้ได้ คุณจะเริ่มสังเกตเห็นมันในเวลาจริง
ไม่ใช่ทุกครั้ง และไม่ใช่เกือบทุกครั้งในช่วงแรก แต่บางครั้ง คุณจะสังเกตเห็นช่องว่างเล็ก ๆ ระหว่างคำขอและการตอบสนองของคุณ แล้วมีเวลาพอที่จะถามตัวเองว่า “ฉันอยากทำสิ่งนี้จริงหรือเปล่า หรือแค่กลัวว่าจะเกิดอะไรขึ้นถ้าไม่ทำ?”
ขั้นที่สอง: ฝึกพูดว่า “ไม่” กับเรื่องเล็ก ๆ ก่อน
ไม่ต้องเริ่มต้นด้วยการเผชิญหน้าครั้งใหญ่หรือการประกาศขอบเขตส่วนตัวอย่างจริงจัง แค่เริ่มจากเรื่องเล็ก ๆ ที่เสี่ยงต่ำ เช่น บอกว่าอยากกินร้านอื่น บอกว่าไม่เห็นด้วยกับความเห็นนั้น หรือบอกว่าสุดสัปดาห์นี้ทำไม่ได้
แต่ละครั้งที่ทำ มันจะรู้สึกเหมือนกำลังปลดชนวนระเบิดเล็ก ๆ และแต่ละครั้ง มันจะไม่ระเบิด
ขั้นที่สาม: ยอมให้ผู้อื่นผิดหวังได้บ้าง
นี่คือความกลัวลึกที่สุดของคนที่มีรูปแบบการประจบประแจง ทั้งระบบถูกสร้างขึ้นมาเพื่อป้องกันสิ่งนี้ นั่นคือการที่มีคนไม่พอใจคุณ
แต่การเฝ้าดูคนที่สามารถพูดตรง ๆ ตั้งขอบเขตได้อย่างชัดเจน และยังคงถูกรักและให้ความเคารพ คือการบำบัดที่มีประสิทธิภาพที่สุดอย่างหนึ่งที่มีอยู่ มันพิสูจน์ให้ระบบประสาทของเราเห็นว่าความขัดแย้งไม่ได้หมายถึงหายนะ
ความแตกต่างระหว่างชีวิตที่เต็มเปี่ยมกับชีวิตที่แสดง
มีความเหนื่อยล้าสองแบบที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง แบบแรกคือความเหนื่อยจากการทำมากเกินไป แบบที่สองคือความเหนื่อยจากการไม่ได้ทำในสิ่งที่ตัวเองอยากทำ
ความเหนื่อยแบบที่สองนั้นหนักกว่ามาก เพราะมันสะสมจากการที่ทุก “ได้เลย” ที่ควรจะเป็น “ไม่” ทุกความเห็นที่กลืนกลับเข้าไป ทุกขอบเขตที่ไม่เคยถูกพูดออกมา
และความแตกต่างระหว่างการมีชีวิตที่เต็มเปี่ยมกับการแสดงชีวิตออกมา ก็อยู่ที่สิ่งนี้เองด้วย
บทสรุป: เริ่มต้นจากการสังเกต ไม่ใช่การตัดสิน
การประจบประแจงไม่ได้หมายความว่าคุณอ่อนแอ หรือมีปัญหา มันหมายความว่าสมองของคุณฉลาดพอที่จะสร้างระบบป้องกันตัวในช่วงเวลาที่มันจำเป็น
แต่ถ้าระบบนั้นยังคงทำงานอยู่ในสถานการณ์ที่คุณปลอดภัยแล้ว มันก็ไม่ใช่การปกป้องอีกต่อไป มันคือกรง
ขั้นตอนแรกไม่ใช่การเปลี่ยนพฤติกรรมทันที แต่คือการสังเกตเห็น ไม่ตัดสิน แค่สังเกต
สังเกตว่าเมื่อไหร่ที่ปากพูดก่อนใจตัดสิน เมื่อไหร่ที่ความสบายใจของคนอื่นถูกให้ความสำคัญก่อนความสบายใจของตัวเอง เมื่อไหร่ที่คำชมเรื่อง “เป็นคนง่าย” รู้สึกดีในแบบที่ไม่น่าสบายใจเลย
แล้วจากนั้นค่อย ๆ ถามตัวเองว่า ถ้าคำตอบนั้นไม่ใช่ความกลัว มันจะเป็นอะไร?
คุณเคยสังเกตเห็นรูปแบบนี้ในตัวเองบ้างไหม? และถ้าใช่ อะไรคือ “ได้เลย” ครั้งแรกที่คุณอยากเปลี่ยนให้กลายเป็น “ไม่”?
